Jeśli jesteś właścicielem tej strony, możesz wyłączyć reklamę poniżej zmieniając pakiet na PRO lub VIP w panelu naszego hostingu już od 4zł!
       

Czasopisma astronomiczne

Dzieje czasopism naukowych bądź popularnonaukowych coraz częściej spotykają się ze sporym zainteresowaniem historyków nauki. Także i prasoznawcy podejmują żywą dyskusję nad istotą gatunku i kompetencjami autorów podejmujących problematykę naukową. Jan Pazdur na przykład, w interesującym opracowaniu "O metodzie badania historii prasy technicznej w Polsce", wyraził przekonanie, że dzieje tego typu periodyków mogą być opisane wyłącznie przez humanistów o technicznym wykształceniu. Lecz mimo tak sformułowanego postulatu autorka niniejszego szkicu podjęła próbę przedstawienia wyimku z historii czasopism poświęconych astronomii. W poniższym artykule zdecydowała się przede wszystkim na ujęcie historyczne; ewentualna rejestracja czasopism wraz z krótką charakterystyką treściową wynikała z braku jakiejkolwiek zbiorowej ich prezentacji. Naturalnym pozostaje, że pełną ocenę merytoryczną uwzględnionych wydawnictw pozostawia specjalistom

Niewątpliwie pomyślny okres w rozwoju czasopism astronomicznych przypadł na dwudziestolecie międzywojenne, kiedy stanowiły one najliczniejszą grupę pośród periodyków reprezentujących nauki ścisłe. Ogółem, w wymienionym przedziale czasowym, ukazywało się ich dwanaście: sześć w Krakowie, cztery w Warszawie, po jednym w Wilnie i Po znaniu.

Głównym inicjatorem powoływanych w Krakowie tytułów był Tadeusz Banachiewicz, zaś organem wydawniczym - Obserwatorium Astronomiczne Uniwersytetu Jagiellońskiego. Po objęciu w nim kierownictwa uczony ten uznał za istotną potrzebę publikowania wyników badań i obserwacji prowadzonych na terenie zakładu. Cykl periodyków ośrodka zainaugurował "Okólnik Obserwatorium Krakowskiego" (1918-1930), w którym - obok artykułów naukowych - znalazły się tablice astronomiczne, kronika działalności, a nawet recenzje wydawnictw.

Kolejną inicjatywą wydawniczą Banachiewicza był "Rocznik Astronomiczny Obserwatorium Krakowskiego" (1922-1928). Trudności finansowe uniemożliwiały regularne ukazywanie się periodyku, tom piąty wydany został nakładem redaktora i wkrótce też okazał się ostatnim. "Rocznik" - oprócz artykułów naukowych, kalendarzowych tabel astronomicznych i geodezyjnych - zamieszczał obszerny dział sprawozdawczo-informacyjny. W przywołanym wydawnictwie znalazły się prace wybitnych polskich astronomów: Józefa Witkowskiego, Edwarda Stenza, jak również Jana Gadomskiego, Kazimierza Kordylewskiego i Lucjana Orkisza.

Od 1923 r., wraz ze wspomnianym "Rocznikiem", ukazywał się załącznik, którego pełny tytuł brzmiał "Rocznik Astronomiczny Obserwatorium Krakowskiego - Dodatek Międzynarodowy - Supplemento Internationale", zamieszczający przewidywane momenty minimów gwiazd zmiennych zaćmieniowych. Warto przypomnieć, iż w okresie dwudziestolecia międzywojennego Obserwatorium Krakowskie stało się międzynarodowym ośrodkiem tego typu obserwacji: prowadzone były one - dzięki subwencjom Międzynarodowej Unii Astronomicznej - przez Jana Gadomskiego i Kazimierza Kordylewskiego. Historię czasopisma zakłócił jedynie czas okupacji - lecz od tamtych dni wydawane jest w sposób ciągły raz do roku.

Najważniejszym jednak przedsięwzięciem wydawniczym Banachiewicza stały się "Acta Astronomica", periodyk wydawany od 1924 r. przy współpracy Józefa Witkowskiego. Czasopismo, będące organem Narodowego Instytutu Astronomicznego im. M. Kopernika, wyodrębnionego z Polskiego Towarzystwa Astronomicznego, ukazywało się w trzech seriach: A (1925/29-1949/54), B (1925/32- 1933/55) i C (1925/31-1952/55). Różnice w zawartości poszczególnych serii wynikały z przyjętego przez redaktorów podziału materiału. I tak "Seria A" publikowała obszerne rozprawy naukowe, trzon numerów wchodzących w skład "Serii B" stanowiły drobniejsze artykuły oraz zestawienia obserwacyjne, zaś "Serię C" wypełniały krótkie artykuły i notatki ogólne. Owa nieregularność cyklu wydawniczego wynikała z jednej strony z kłopotów finansowych wydawców, z drugiej - z niezwykłej dbałości redaktora o poziom naukowy publikowanych rozpraw, jak również poziom edytorski. "Acta Astronomica" miały zasięg międzynarodowy, publikowały bowiem prace astronomów polskich oraz zagranicznych (z wyjątkiem "Serii C", zawierającej notatki wyłącznie uczonych krakowskich). Za wspólną natomiast cechę wszystkich numerów wchodzących w skład trzech serii należałoby uznać wydawanie prac w językach kongresowych. Czasopismo to, które od 1956 r. ukazuje się już bez podziału na serie, nadal pełni funkcję głównego organu polskich astronomów, drukując również teksty autorów zagranicznych.

Naukowcy warszawscy doby międzywojnia zajmowali się innymi zagadnieniami badawczymi. Prowadzone przez tamtejszych astronomów obserwacje dotyczyły głównie zagadnień czasu, astronomii geodezyjnej, wyznaczania orbit komet krótkookresowych. Zagadnieniom astronometrycznym poświęcony został "Rocznik Astronomiczny" (1921), redagowany przez Felicjana Kempińskiego - jednorazowa inicjatywa wydawnicza Wojskowego Instytutu Geograficzno-Kartograficznego, adresowana do wojskowych służb topograficznych. Było to pierwsze tego typu czasopismo w polskiej produkcji wydawniczej, o czym już we wstępie ówczesnych czytelników informowała redakcja.

Z ośrodkiem warszawskim związany był również "Okólnik Obserwatorium Astronomicznego w Warszawie" (1925-1938, 1945-1949), organ Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego. W pojawiającym się nieregularnie "Okólniku", redagowanym przez M. Kamieńskiego, publikowano głównie wyniki obserwacji z zakresu fotometrii fotograficznej autorstwa m.in. J. Gadomskiego, F. Kempińskiego i E. Rybki.

Obserwatorium uniwersyteckie pełniło również rolę instytucji określanej jako "służba czasu", wszakże do jej zadań należało wyznaczanie czasu na podstawie obserwacji astronomicznych, porównywanie wskazań zegarów z wynikami tych obserwacji oraz nadawanie i kontrola radiowych sygnałów czasu. Poprawki owych sygnałów, dokonane przez Ludwika Zajdlera, zamieszczał kierowany przez M. Kamieńskiego "Biuletyn Służby Czasu Obserwatorium Warszawskiego" (1935-1939). Placówka warszawska dysponowała ponadto rocznikiem "Publications of the Astronomical Observatory of the Warsaw University" (1925-1937, 1947), którego kolejne tomy do druku przygotowywał sam M. Kamieński.

Natomiast w Wilnie po roku 1919 obserwacje z fotometrii fotograficznej gwiazd zmiennych podjęli Władysław Dziewulski oraz Włodzimierz Zonn. Badania astrofizyczne wkrótce rozszerzono na obserwacje spektralne gwiazd, prowadzone głównie przez Wilhelminę Iwanowską. Były to pierwsze spektralne obserwacje w polskich placówkach. Wyniki owych badań i obserwacji astronomicznych publikowano w wydawnictwie "Bulletin de l'Observatoire Astronomique de Wilno" (1921- -1938), które od 1931 r. wychodziło w ramach "Prac Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie. Wydział Nauk Matematycznych i Przyrodniczych".

Z kolei prace astronomiczno-geodezyjne i obserwacje astronomów z ośrodka poznańskiego, obserwacje głównie w zakresie wyznaczania pozycji planetoid i komet, momentów zakryć gwiazd przez Księżyc, były rejestrowane przez "Publications de l'Observatoire Astronomique de l'Université de Poznań" (1931-1936) - redagowane przez Józefa Witkowskiego.

Po wojnie do grupy wydawnictw firmowanych przez obserwatoria uniwersyteckie dołączył "Bulletin of the Astronomical Observatory in Toruń" (1946/48-1967/73), od 1949 r. "Bulletin of the Astronomical Observatory N. Copernicus University in Toruń".

Od 1945 r. wydawany jest w Warszawie "Rocznik Astronomiczny", początkowo nakładem Instytutu Naukowo-Badawczego przy Głównym Urzędzie Pomiaru Kraju, obecnie jako organ Instytutu Geodezji i Kartografii. Na każdy rok publikuje on efemerydy Słońca, Księżyca oraz planet, informuje o zaćmieniach, a także podaje miejsca średnie jasnych gwiazd.

Trzymając się chronologii wydawniczej należałoby przywołać "Postępy Astronomii" (1953- -1988) "czasopismo poświęcone upowszechnianiu wiedzy astronomicznej", organ Polskiego Towarzystwa Astronomicznego oraz wydawany w Krakowie "Annual Scientific Suplement to Urania" (1956-1963), periodyk Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii. Jednym z głównych zadań "Postępów Astronomii", nakreślonych przez pierwszego redaktora naczelnego, Stefana Piotrowskiego, było ogłaszanie artykułów przeglądowych, ujmujących szeroko poszczególne problemy przy równoczesnym uwzględnieniu obszernego dorobku danej dziedziny. Adresowano je zarówno do astronomów i studentów astronomii, niemniej mogli z nich korzystać także amatorzy i sympatycy pokrewnych nauk ścisłych.

Artykuły naukowe o treści astronomicznej publikowano również w dwóch periodycznych wydawnictwach Polskiego Towarzystwa Astronautycznego, czyli w "Astronautyce" (1958-1989) (początkowo kwartalniku, później dwumiesięczniku popularnonaukowym), oraz w biuletynie naukowym "Postępy Astronautyki" (1967-1969). Odmienny kształt miał "Biuletyn Polskich Obserwacji Sztucznych Satelitów" (1960), wydawany w języku angielskim - początkowo nakładem Komitetu Międzynarodowej Współpracy Geofizycznej przy PAN, dziś ukazuje się jako periodyk Centrum Badań Kosmicznych PAN pod zmienionym tytułem jako "Artificial Satellites". Powyższe tytuły można uznać za pierwsze w Polsce reprezentacje swojej specjalności. Powołanie ich do życia świadczyło o rosnącym w kraju zainteresowaniu zagadnieniami nauki i w pełni potwierdzało potrzebę funkcjonowania czasopism poświęconych astronautyce i sferom pokrewnym.

Rozwój astronomii łączy się ściśle z koniecznością i potrzebą jej popularyzacji, celem oczywistym pogłębienia wiedzy astronomicznej w społeczeństwie. Historia propagowania astronomii w Polsce ma swoją długą historię, a jako że w sferze naszych zainteresowań pozostają periodyki, zatrzymajmy się na moment przy czasopiśmie popularyzującym astronomię. Określenia w liczbie pojedynczej użyto celowo, istnieje bowiem tylko jeden tytuł - "Urania", organ Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii. Pismo na trwałe wpisało się w dzieje polskich periodyków popularnonaukowych, czytali je nasi dziadkowie, czytać będą i wnuki - by jednak pozostać w zgodzie z prawdą historyczną, konieczne jest przywołanie pierwowzoru "Uranii", czasopisma o takim samym tytule, wydawanego przez uczniów maturalnych klas gimnazjów warszawskich (1919). Odwołując się do wypowiedzi Ludwika Zajdlera ("Urania", 1979 nr 10) były to "czasy prehistoryczne" w dziejach czasopisma, skoro właściwa jego historia rozpoczęła się już w 1922 r. Zajdler, biorąc pod uwagę objętość wydawanych zeszytów oraz bogactwo treści, porównał "Uranię" do "wielkiej encyklopedii". W pełni słusznie, albowiem w miesięczniku publikowane są artykuły przeglądowe lub cykle monotematyczne, krótkie komunikaty o najnowszych osiągnięciach astronomicznych, astronautycznych czy kosmologicznych oraz wyniki badań i obserwacje miłośników astronomii, a nawet kronika Towarzystwa i kalendarzyk astronomiczny. Szerzej o czasopiśmie pisali jego redaktorzy oraz współpracownicy z racji kolejnych jubileuszy pisma ("Urania", 1959 nr 11; 1962 nr 5; 1973 nr 2; 1979 nr 10).

Na zakończenie niniejszego szkicu, chciałam odwołać się do wykładu profesora Jerzego Kreinera, inaugurującego 49. rok akademicki w naszej uczelni, a następnie opublikowanego w "Uranii" (1995 nr 4). Profesor powiedział wówczas, że "na astronomię można spojrzeć z wielu punktów widzenia" - w jego przypadku było to spojrzenie historyka prasy. I jeszcze jedno zdanie, Panie Profesorze: ilekroć widzę wieczorem rozgwieżdżone niebo, zawsze długo na nie patrzę.

Grażyna Wrona

 

źródło: http://www.up.krakow.pl/konspekt/22/wrona.html


Powrót do listy artykułów >>